5 Lessen voor innoverende en veranderende organisaties

, in

De menselijke maat

Met het individualisme en het eigen gewin als belangrijkste streven voor veel mensen, bedrijven en overheden zijn we de crisis in gedreven. De menselijke maat was, en is vaak nog steeds, zoek. En nieuw organiseren gaat daarover. Terug naar de menselijke maat in organisaties. Natuurlijk, ook door technische ontwikkelingen verandert er veel. Bedrijven worden kleiner, mensen worden ontslagen, en in de komende jaren nemen robots steeds meer werk over.

Deze ontwikkelingen creëren een kans. Een kans om werk interessanter te maken, menselijker te maken. Kwaliteiten als creativiteit, samenwerken, communiceren, probleemoplossend vermogen, kritisch denken en sociale en culturele vaardigheden worden belangrijker. Persoonlijk leiderschap, zelfkennis hebben en eigen verantwoordelijkheid nemen wordt belangrijker om je eigen bedrijf of werk te creëren in de toekomst.

Andere waarden en technische ontwikkelingen maken dat heel veel bedrijven moeten innoveren, een nieuw concept of businessmodel bedenken. En veel bedrijven overleven de crisis niet als ze niet snel veranderen en zich aanpassen. En deze verandering start met de mensen, en de ontwikkeling van mensen, centraal te stellen in je organisatie. Zij maken de verandering mogelijk.

De Vrije Ruimte heeft geïnnoveerd in het onderwijs. Deze case willen we hier bespreken. Eindigend met 5 lessen die innoverende en veranderende organisaties van deze case kunnen leren?

DVR_2013_bannerhor_lowres920px

De Vrije Ruimte is een school die in 2007 van start is gegaan. Eerst drie jaren intensief een visie ontwikkelen en de school voorbereiden door Marty Smit en Claartje van Grinten waarbij ik in de gelukkige positie zat om het proces van begin af aan te mogen begeleiden. Gestart in 2007 met vier kinderen en nu, eind 2014, zijn er ruim 50 leerling op deze innovatieve school. De afgelopen jaren is er een basis ontwikkeld en ervaring opgedaan voor een nieuwe manier van organiseren in het onderwijs voor 4 tot 18 jarigen.

Leerlingen ontwikkelen zich op basis van hun intrinsieke motivatie. Er wordt van alles aangeboden maar niets is verplicht. Je kan er je VWO diploma halen. Je komt er hoog en laag begaafde mensen tegen. Mensen die goed weten wat ze willen en mensen die zoekende zijn. Doeners, denkers en voelers inspireren en irriteren elkaar. En beslissingen worden er met elkaar genomen. De transparantie is enorm, de hiërarchie is beperkt.

‘Onderwijs is niet het vullen van lege emmers, maar het aansteken van een haardvuur’

Het probleem in het reguliere primaire en voortgezet onderwijs is de visie op de mens die wordt gehanteerd. Er wordt veel gemopperd op het ministerie, op ouders, bestuurders, docenten, leerlingen en kerndoelen. Echter, het probleem zit hem ergens anders, en dat is de visie op de mens. Een mens is een wezen wat van nature nieuwsgierig is en zich wil ontwikkelen. Het onderwijs frustreert deze natuurlijke drive. Laat ik dat illustreren aan de hand van een voorbeeld uit mijn eigen middelbare school tijd.

oureducation systemIk was niet goed in lezen en taal, het ging me moeilijk af, nog steeds overigens. Maar Maarten Toonder was mijn redding. Olie B. Bommel, Kappie, Koning Holewijn en Tim Tuimel, stripboeken van Maarten Toonder. Echter, op de middelbare school mocht ik dit niet lezen. Het was geen literatuur. Ik moest zware kost lezen, Donkere kamer van Damocles Nescio en ander, in mijn ogen als puber, zwartgallige niet interessante kost. Kortom, er werd geen rekening gehouden met mijn voorkeuren. Anderen wisten wat goed voor mij was. En mijn passie voor de boeken van Maarten Toonder werd niet opgepakt om mij te verleiden en te ontwikkelen. Mij werd de maat genomen door een eigen-wijsheid, door een systeem, die niet de mijne was. Mijn unieke individu met m’n eigenaardigheden had behoefte aan een andere wijze van leren en ontwikkelen.

En in het huidig onderwijs is in essentie weinig veranderd. Kinderen worden gezien als ‘emmers’ die gevuld moeten worden met kennis. Kennis die in het verleden bruikbaar is gebleken. En verzet je je daartegen, laat een kind zich het haardvuur niet doven, dan wordt het al snel een ‘probleem geval’. ADHD, dyslexie, etc, etc , stempel erop, isoleren in speciale klassen en of speciale scholen, en in veel gevallen drogeren om handelbaar te worden, om te passen in de structuur.

Marty Smit werd gemotiveerd om zelf een school te starten doordat ze, als lerares Frans op een middelbare school, tot de conclusie kwam dat kinderen met vragen of problemen zaten die eerst opgelost moesten worden alvorens de meesten toe waren aan het leren van een taal. ‘Waarom nemen we deze kinderen niet serieus?’, was de vraag die Marty deed beseffen ‘dit werkt niet, ik ga zelf een school starten’.

Claartje’s motivatie, als leerkracht in het primair onderwijs, was dat als kinderen heerlijk zaten te spelen in de klas of op school er opeens een bel afging en ze moesten stoppen met wat ze deden en iets totaal anders moesten doen. ‘Laat die kinderen toch spelen dan leren ze zo veel’, was de visie van Claartje toen ik haar leerde kennen op de dag voor kerst in 2004.

Sander Dekker gaf onlangs het startschot voor een nationaal debat met als vraag ‘Leren kinderen wel wat ze nodig hebben?’ Het antwoord van De Vrije Ruimte laat zich raden. Hieronder volgt de oplossing die De Vrije Ruimte heeft ontwikkeld.

“We can’t solve problems by using the same kind of thinking we used when we created them”.

Albert Einstein.

Vrijheid – In balans met jezelf en de wereld om je heen

Vrijheid is het essentiële principe voor De Vrije Ruimte. Vrijheid om te onderzoeken wie je bent, wat je wilt, en hoe dat ook daadwerkelijk te doen in balans met de wereld om je heen. Vrijheid en vrij zijn of vrije ruimte ervaren draait om bewustworden van je zelf en je omgeving, je intenties kennen en weten wat je kunt willen. Om vervolgens verantwoordelijkheid te nemen en tot de juiste actie over te gaan.

Uit het boek Vrije Ruimte van Kessels, Boers en Mostert komt het volgende citaat: ”Scholing’ komt van het Griekse scholè, dat ‘vrije ruimte’ betekent. Een school is oorspronkelijk een vrije ruimte, een vrijplaats om na te denken, samen met anderen, over hoe de wereld in elkaar zit, wat ons en anderen te doen staat, wat ‘het goede leven’ inhoudt.’

Deze vrije ruimte is een voorwaarde voor de persoonlijke ontwikkeling. Een voorwaarde om nieuwsgierigheid naar kennis en inzichten te behouden. Een voorwaarde dus om het ‘haardvuur’ aan te steken en gaande te houden.

Sociocratie

En om vrije ruimte na te streven voor alle leerlingen, begeleiders en docenten is er een andere organisatievorm nodig. De hiërarchie van het huidige onderwijs past niet meer. Een klas vol met kinderen die allemaal hetzelfde pad afgaan, dezelfde vakken hebben te volgen, vastgesteld op een ministerie voor een gemiddeld kind van een bepaalde leeftijd, is niet meer van deze tijd.

Het is dus van belang om de organisatie anders te gaan besturen. Hiervoor maken wij gebruik van de sociocratische kringenstructuur. Met vier basisregels:

Consentprincipe: besluiten kunnen worden genomen als er geen overwegend en beargumenteerd bezwaar is
Kringenstructuur: iedereen is vertegenwoordigd in een kring
Dubbele koppeling: elke kring heeft 2 vertegenwoordigers in de aangrenzend hoger gelegen kring
Kiezen van personen: het verkiezen van vertegenwoordigers gebeurt uitsluitend met consent, na een open discussie

socio2dvrWil een leerling bijvoorbeeld een excursie naar een bepaald museum dan kan hij of zij dat inbrengen in de leerlingenkring. De vertegenwoordigers van de leerlingenkring kunnen het vervolgens inbrengen in de schoolkring. In de schoolkring zijn naast de directeur ook de vertegenwoordigers van de ouderkring, leerlingenkring en begeleiderskring aanwezig. In de schoolkring wordt besloten of de excursie door kan gaan op basis van consent van alle aanwezigen. Zijn de kosten van deze excursie zo hoog dat het gereserveerde budget voor excursies wordt overschreden, dan wordt het voorstel door de schoolkringvertegenwoordigers ingebracht in de bestuurskring, waar de penningmeester van de school aanwezig is. Er zal dan in de bestuurskring consent moeten worden gegeven door de aanwezigen om het geld voor de excursie uit kunnen geven.

Door de sociocratie heeft iedereen een stem in de school die even zwaar weegt, er is wat dat betreft gelijkheid in de organisatie. En heeft een kind een bepaald talent die hij of zij op eigen wijze wil ontwikkelen dan is daar de mogelijkheid voor, mits er geen overwegende bezwaren zijn. Hiermee bewaken we de grenzen van eenieder en is het net zolang zoeken tot er een oplossing is gevonden waar niemand een overwegend bezwaar tegen heeft.

Nieuw organiseren

Bovenstaande punten zijn de ingrediënten voor een innovatief onderwijsconcept, puntsgewijs samengevat:

  • de overtuiging dat elk mens van nature nieuwsgierig is en zich wil ontwikkelen;
  • vrijheid en vrije ruimte creëren is noodzakelijk voor de persoonlijke ontwikkeling op een eigen wijze;
  • sociocratie is een besturingsmodel die deze vrijheid en vrije ruimte kan garanderen, voor alle betrokkenen;
  • een enorme inzet en passie van de directie en vaste begeleiders van de school om de kinderen in vrijheid te laten leren.

Een organisatievorm waar de ontwikkeling van de leerlingen centraal staat, waar elke behoefte of wens tot ontwikkeling serieus wordt genomen. Waar de hiërarchie minimaal is. Waar informatie transparant wordt gedeeld. Waar de leerlingen zelf verantwoordelijk zijn voor hun ontwikkeling, en mede verantwoordelijk voor invulling van de school.

5 Lessen voor innoverende en veranderende organisaties

Nieuw en innovatief organiseren vraagt vaak om te ‘roeien tegen de stoom in’. Dat geldt in het onderwijs, met tradities en ingesleten patronen en verwachtingen bij alle betrokkenen. Maar ook in andere organisatie die hebben te innoveren.

De Zwerm Groep komt in veel organisaties waar dit geldt, of waar is gestart met de innovatie en/of verandering. En de volgende vragen zijn daar actueel: Hoe ga ik om met gedrag van mensen in verandering? Hoe ga ik om met de groepsdynamiek? Hoe doorbreken we gewoontes? Hoe om te gaan met weerstand en emotie? Hoe geef ik leiding aan de verandering?

De mensen die zich deze vragen stellen kunnen leren van de 5 lessen die De Vrije Ruimte ons leert.

1. Ontwikkel eerst een goede visie. De Vrije Ruimte heeft drie jaren besteed aan de ontwikkeling van de visie voor de school. Een visie op ontwikkeling van mensen en kinderen, een visie hoe de kinderen te begeleiden bij hun ontwikkeling, maar ook een persoonlijke visie van alle oprichters. En hoe deze te verbinden met elkaar. We hebben vele goed bedoelde initiatieven in het onderwijs zien starten zonder de nodige tijd te besteden aan de visie. Gevolg: onenigheid en geen duidelijk baken voor in lastige periodes waardoor veel scholen vroegtijdig zijn gestopt.

2. Selecteer op de visie. Zet je visie, uitgangspunten en visie op papier en laat ze ondertekenen door betrokkenen, elk jaar weer. De Vrije Ruimte heeft geleerd dat als ouder, kind of begeleider de visie niet onderschrijft, er potentiële problemen gecreëerd worden die het concept ondermijnen. Te vaak hebben we goed bedoeld ‘probleemgevallen’ op de school toegelaten. Met als gevolg veel extra zorg door begeleiders nodig en/of expertise die je niet in huis hebt. En vaak ook materiaal nodig waarvoor de financiële middelen ontbreken.

3. Heb zelfvertrouwen, lef en lerend vermogen. De Vrije Ruimte was niet gestart als Marty en Claartje niet hun baan hadden opgezegd en de sprong in het diepe durfden te wagen. De Vrije Ruimte was ook niet geslaagd als er niet die drive was om door te gaan, ook als je niet meer weet hoe je de uitdagingen soms te lijf moet gaan. In een nieuwe organisatie gaat veel fout. Dat is niet erg, zelfs noodzakelijk, zolang je maar leert van je fouten, én vervolgens weer doorgaat met vol vertrouwen in de visie.

4. Organiseer een plek waar goede gesprekken gevoerd kunnen worden. En laat de gesprekken begeleiden door een onafhankelijke gespreksleider. De Vrije Ruimte heeft het Filosofisch Café De Vrije Ruimte opgestart, al voor de school van start ging in 2006. Dit was, en is, een plek waar ouders, begeleiders en buitenstaanders met elkaar gesprekken aangaan over essentiële kwesties over de ontwikkeling van mensen. Een plek waar betrokkenen en geïnteresseerden ook vrije ruimte konden ervaren. De eerste zeven jaren, van 2006 tot 2013 heeft de ervaren onderwijskundige en filosoof Pieter Mostert de gesprekken begeleid.

5. Zorg voor een goede bewaking en advisering op afstandDe Vrije Ruimte heeft te lang, tot 2011, een bestuur gehad dat uit één persoon bestond (ondergetekende), die ook nog eens niet geheel onafhankelijk is als mede-oprichter. Als bestuur voelde ik me, en ben ik concept(visie)bewaker, maar was ook penningmeester, secretaris en voorzitter. Sinds Hans Herlaar, veranderkundige, als voorzitter is gestart zijn er andere thema’s op de agenda gekomen. En in 2014 is Richard Rensman penningmeester geworden om te zorgen voor een beter financieel beleid. Een goed bestuur dat niet aan de dagelijkse activiteiten deelneemt is essentieel voor bewaking, advisering en verdere ontwikkeling.

Tot slot

De Zwerm Groep heeft van begin af aan bijgedragen aan de ontwikkeling van deze school. Koos van Raalte heeft elk jaar een ‘wat ging goed en wat kan beter’ sessie begeleid. Hans Herlaar is sinds 2011 voorzitter van de bestuurskring om de veranderingen op de lange termijn te begeleiden. Ik heb als begeleider en conceptbewaker diverse activiteiten uitgevoerd, en heb 9 jaar lang het Filosofische Café georganiseerd. De Zwerm Groep stelt Coachi, een online ontwikkel begeleidingsplatform, ter beschikking. Daarnaast hebben vele organisaties uit het netwerk van De Zwerm Groep bijgedragen aan de ontwikkeling van De Vrije Ruimte.

Meer informatie?

Heb je vragen of wil je meer weten? Neem dan contact met mij op:

peter.roemeling@dezwermgroep.nl

+31(0)6 539 395 56

icon_linkedin_32 icon_twitter_32 icon_skype_32

Artikel delen: